Pomnik Powstańców Wielkopolskich w Poznaniu to 17-metrowy granitowy obelisk upamiętniający jedno z niewielu zwycięskich polskich powstań. Stoi na skraju Parku Drwęskich, u zbiegu ulic Wierzbięcice i Królowej Jadwigi, na poznańskim Górczynie. To miejsce, gdzie historia materializuje się w kamieniu i brązie – nie tylko poprzez sam monument, ale przede wszystkim przez opowieści, które niesie ze sobą jego symbolika.
Warto tu zajrzeć nie tylko dla samego pomnika. Otaczający go plac apelowy i park tworzą przestrzeń do refleksji nad wydarzeniami sprzed ponad wieku, kiedy Wielkopolanie w grudniu 1918 roku sięgnęli po broń i wywalczyli powrót swojej ziemi do Polski.
- imponujący 17-metrowy obelisk
- bogata symbolika i historia
- otaczający park sprzyja refleksji
- płaskorzeźby przedstawiające kluczowe momenty
- bliskość innych atrakcji Poznania
Historia pomnika – od pomysłu do realizacji
Pierwsze głosy o potrzebie wystawienia pomnika powstańcom wielkopolskim pojawiły się już w 1921 roku, zaledwie dwa lata po zakończeniu walk. Przez całe dwudziestolecie międzywojenne pozostały jednak tylko w sferze planów. Do II wojny światowej w Poznaniu nie powstał żaden znaczący monument upamiętniający powstanie, choć w całej Wielkopolsce stanęło ponad 20 tablic pamiątkowych i kilka mniejszych pomników.
Pomysł powrócił dopiero w latach 60. XX wieku. W 1961 roku powstał Społeczny Komitet Budowy Pomnika, kierowany przez Franciszka Nowaka. Inicjatywa miała wyraźne polityczne tło – Jan Szydlak, pierwszy sekretarz PZPR w Poznaniu, wzorował się na Pomniku Powstańców Śląskich na Górze Świętej Anny. Chciał w podobny sposób upamiętnić wielkopolski zryw niepodległościowy.
Konkurs na projekt pomnika ogłoszono w grudniu 1961 roku. Wpłynęło 51 prac, ale komisja nie wytypowała zwycięzcy. Dopiero po kilku etapach zaakceptowano projekt Alfreda Wiśniewskiego – wykładowcy Wyższej Szkoły Sztuk Plastycznych w Gdańsku, Wielkopolanina z urodzenia. Monument odsłonięto 19 września 1965 roku, w obecności marszałka Polski Mariana Spychalskiego.
Symbolika i architektura monumentu
Pomnik składa się z trzech głównych elementów. Centralny obelisk mierzy 17 metrów wysokości i pokryty jest szarym granitem. To masywna, monumentalna forma, która góruje nad otoczeniem – dokładnie tak, jak zamierzali jego twórcy.
Na wysokości około 6 metrów obelisk opasuje ponadmetrowy element rzeźbiarski z brązu. Znajdują się tam cztery płaskorzeźby przedstawiające kluczowe momenty oporu Wielkopolan przeciw zaborcom. Od frontu widnieje orzeł w koronie, a poniżej napis: „Powstańcom Wielkopolski 1918-1919”.
Po bokach umieszczono sceny, które tworzą swoistą narrację historyczną. Pierwsza płaskorzeźba przypomina strajk dzieci wrzesińskich z 1901 roku – protest przeciw wprowadzeniu lekcji religii w języku niemieckim. Kolejna przedstawia Marcina Kasprzaka, działacza ruchu robotniczego straconego przez władze pruskie w 1905 roku. Trzecia ukazuje Michała Drzymałę i jego słynny wóz, w którym zamieszkał w geście protestu przeciw odmowie pozwolenia na budowę domu na własnej ziemi.
Ostatnia płaskorzeźba to dramatyczna scena śmierci Franciszka Ratajczaka – pierwszej polskiej ofiary powstania wielkopolskiego, śmiertelnie postrzelonego podczas ataku na prezydium policji 27 grudnia 1918 roku.
Obok obelisku stoi rzeźba dwóch powstańców. Oficer z szablą i szeregowiec z karabinem – symboliczne przedstawienie wszystkich, którzy wzięli udział w walce o niepodległość Wielkopolski.
Powstanie Wielkopolskie – kontekst historyczny
Monument upamiętnia wydarzenia, które rozpoczęły się 27 grudnia 1918 roku. Dzień wcześniej Ignacy Jan Paderewski wygłosił płomienną przemowę przed hotelem Bazar w Poznaniu. Jego słowa zelektryzowały tłum i stały się iskrą zapalną do wybuchu powstania.
Powstanie wielkopolskie trwało do lutego 1919 roku i zakończyło się zwycięstwem. To rzadkość w polskiej historii – większość naszych powstań narodowych kończyła się klęską. Rozejm w Trewirze z 16 lutego 1919 roku potwierdził zdobycze powstańców, uznając front wielkopolski za front walki państw sprzymierzonych. Ostateczne zwycięstwo przypieczętował traktat wersalski z 28 czerwca 1919 roku, w wyniku którego prawie cała Wielkopolska powróciła do Polski.
Nie każdy wie, że powstanie wielkopolskie było jednym z najlepiej zorganizowanych polskich zrywów niepodległościowych. Objęło praktycznie całą Prowincję Poznańską i zakończyło się sukcesem dzięki determinacji Wielkopolan oraz sprzyjającej sytuacji międzynarodowej.
Otoczenie pomnika i przestrzeń pamięci
W 1988 roku otoczenie monumentu zostało gruntownie przebudowane według projektu Jerzego Nowakowskiego. Powstał plac apelowy o powierzchni 1800 metrów kwadratowych. To przestrzeń, która miała służyć uroczystościom państwowym i ważnym rocznicom.
Choć pierwotnie planowano, że pomnik stanie się centralnym miejscem obchodów narodowych w Poznaniu, w praktyce tę rolę pełni plac Adama Mickiewicza z pomnikami poety i Powstania Poznańskiego Czerwca ’56. Przy Pomniku Powstańców Wielkopolskich odbywają się jednak coroczne obchody rocznicy wybuchu powstania – zwykle 27 grudnia.
Monument znajduje się na skraju Parku Izabeli i Jarogniewa Drwęskich. To zielona przestrzeń, która sprzyja spokojnemu spacerowi i refleksji. Można tu przyjść samemu lub z rodziną, pospacerować po parku i przy okazji zatrzymać się przy pomniku.
Renowacja i stan obecny
Przed setną rocznicą wybuchu powstania wielkopolskiego w 2018 roku pomnik przeszedł gruntowną renowację. Obelisk i figury powstańców zostały dokładnie oczyszczone. Usunięto wycieki mleczka wapiennego spod okładziny kamiennej, uszczelniono spoiny, a całą powierzchnię pokryto środkiem impregnacyjnym. Litery na obelisku zostały na nowo pozłocone.
Dzięki tym pracom monument prezentuje się godnie. Szary granit lśni czystością, a brązowe płaskorzeźby wyraźnie odcinają się od kamiennej powierzchni. To miejsce zadbane i szanowane przez poznańskich mieszkańców.
Pomnik Powstańców Wielkopolskich był wzorowany na Pomniku Powstańców Śląskich na Górze Świętej Anny. Jan Szydlak, inicjator budowy poznańskiego monumentu, pochodził z Górnego Śląska i chciał w podobny sposób upamiętnić wielkopolski zryw niepodległościowy.
Dla kogo to miejsce i jak je zwiedzać
Pomnik Powstańców Wielkopolskich to atrakcja dla wszystkich zainteresowanych historią Polski, a szczególnie historią Wielkopolski. Przyciąga miłośników dziejów najnowszych, uczniów zwiedzających Poznań w ramach wycieczek szkolnych, a także turystów, którzy chcą poznać pełniejszy obraz stolicy regionu.
Rodziny z dziećmi mogą połączyć wizytę przy pomniku ze spacerem po Parku Drwęskich. To dobry punkt na trasie dłuższego zwiedzania Górczyna – dzielnicy, która ma do zaoferowania więcej niż tylko ten jeden monument.
Na zwiedzenie samego pomnika wystarczy 15-20 minut. Warto poświęcić czas, żeby obejść obelisk dookoła i przyjrzeć się wszystkim czterem płaskorzeźbom. Każda opowiada inną historię oporu przeciw zaborcy. Jeśli dołożyć spacer po parku, można tu spędzić spokojnie godzinę.
Franciszek Ratajczak, którego śmierć upamiętnia jedna z płaskorzeźb, był pierwszą ofiarą powstania wielkopolskiego. Zginął 27 grudnia 1918 roku podczas ataku na prezydium policji w Poznaniu – w pierwszym dniu walk.
Informacje praktyczne – dojazd, godziny, ceny
Pomnik znajduje się na poznańskim Górczynie, u zbiegu ulic Wierzbięcice i Królowej Jadwigi. To nieco na uboczu od ścisłego centrum miasta, ale dojazd nie sprawia problemu.
Dojazd komunikacją miejską: Do pomnika można dojechać tramwajem lub autobusem. Najbliższy przystanek to „Górczyn”, obsługiwany przez linie tramwajowe nr 1, 9 i 18 oraz kilka linii autobusowych. Od przystanku do pomnika spacer zajmuje około 5 minut.
Dojazd samochodem: W okolicy można znaleźć miejsca parkingowe przy ulicach Wierzbięcice lub Królowej Jadwigi. To dzielnica mieszkaniowa, więc parkowanie zazwyczaj nie stanowi problemu.
Godziny zwiedzania: Pomnik dostępny jest przez całą dobę, siedem dni w tygodniu. To obiekt na wolnym powietrzu, więc można go odwiedzić o każdej porze. Najlepsze światło do zdjęć jest w godzinach porannych i wieczornych, kiedy słońce oświetla płaskorzeźby pod kątem.
Ceny: Wstęp wolny. Pomnik jest obiektem publicznym, dostępnym dla wszystkich bez żadnych opłat.
Dostępność: Plac wokół pomnika jest wyrównany i utwardzony, co ułatwia dostęp osobom poruszającym się na wózkach inwalidzkich. Nie ma barier architektonicznych utrudniających zwiedzanie.
Warto połączyć wizytę przy Pomniku Powstańców Wielkopolskich z innymi atrakcjami Poznania związanymi z historią miasta – na przykład z hotelem Bazar w centrum, gdzie Paderewski wygłosił swoją słynną przemowę, lub z Cytadelą, która również pamięta burzliwe wydarzenia z przełomu 1918 i 1919 roku.