Synagoga Ostrów Wielkopolski

Synagoga w Ostrowie Wielkopolskim to jedyny w Polsce zachowany przykład wielkomiejskiej bożnicy w stylu mauretańskim. Budynek z lat 1857-1860 stoi przy ulicy Raszkowskiej, na skraju dawnej dzielnicy żydowskiej. Po gruntownej renowacji funkcjonuje dziś jako Forum Synagoga – przestrzeń kulturalna z wystawami, koncertami i wydarzeniami artystycznymi.

Dla osób zainteresowanych historią wielokulturowej Polski to miejsce wyjątkowe. Nie tylko ze względu na architekturę, ale przede wszystkim przez swoją autentyczność – to budynek, który przetrwał wojnę, lata zapomnienia i wrócił do życia w nowej roli.

Historia budowy i tragedia z 1872 roku

Decyzję o budowie nowej synagogi podjęto w 1856 roku, gdy stara drewniana bożnica przestała wystarczać rosnącej gminie żydowskiej. W połowie XIX wieku Żydzi stanowili około 30% mieszkańców Ostrowa – to była prężna, wpływowa społeczność.

Projekt powierzono Moritzowi Lande, miejscowemu mistrzowi murarskiemu, który pochodził z rodziny pierwszego rabina ostrowskiego. Kamień węgielny wmurowano 7 kwietnia 1857 roku, a budowę ukończono trzy lata później. Wybrano styl mauretański – popularny wtedy w synagogach europejskich, zwłaszcza reformowanych.

Synagoga służyła społeczności żydowskiej do 1939 roku. W jej historii zapisało się jednak jedno tragiczne wydarzenie. 10 października 1872 roku, podczas modłów w Jom Kipur, zgasły lampy gazowe. Na balkonach, gdzie zwyczajowo modliły się kobiety i dzieci, wybuchła panika. Pod uciekającymi ludźmi zawaliły się schody – zginęło 19 osób. To zdarzenie odbiło się echem w ówczesnej prasie niemieckiej.

Moritz Lande, projektant synagogi, pochodził z „dynastii Lande” – jego przodek Jakob Lande był pierwszym rabinem w historii Ostrowa i przybył tu w 1773 roku.

Co wyróżnia architekturę ostrowskiej synagogi

Mauretański styl to najbardziej rozpoznawalna cecha tego budynku. Fasada ozdobiona jest orientalnymi motywami, które nadają jej wyjątkowy charakter. Wnętrze wyposażono w podwójne empory – galerie na wyższych kondygnacjach.

To jedyna zachowana w obecnych granicach Polski synagoga wielkomiejska w tym stylu, co czyni ją zabytkiem o wybitnej wartości. W 1981 roku wpisano ją do rejestru zabytków. Po renowacji w latach 2009-2011 budynek odzyskał dawną świetność – odrestaurowano zarówno fasadę, jak i wnętrze.

Warto zwrócić uwagę na proporcje budynku i detale architektoniczne. Synagoga nie jest ogromna, ale robi wrażenie solidnością i harmonią formy.

Od magazynu mebli do centrum kultury

Podczas II wojny światowej Niemcy zdewastowali synagogę, niszcząc sprzęty liturgiczne i urządzając we wnętrzu magazyn. Po 1945 roku przez wiele lat służyła jako magazyn mebli, później stała opuszczona.

W 2006 roku miasto odkupiło budynek od Gminy Wyznaniowej Żydowskiej we Wrocławiu za 225 tysięcy złotych, zobowiązując się dodatkowo do wybudowania dwóch lapidariów na miejscach dawnych cmentarzy żydowskich. To otworzyło drogę do renowacji.

Kompleksowa modernizacja trwała od 2010 do 2011 roku. Projekt sfinansowano w 70% ze środków unijnych. 6 października 2011 roku synagoga została uroczyście oddana do użytku jako Forum Synagoga – część Ostrowskiego Centrum Kultury.

W maju 2013 roku otwarto tu Ośrodek Badań nad Historią i Kulturą Żydów z Południowej Wielkopolski, prowadzony wspólnie przez Uniwersytet Wrocławski i miasto Ostrów Wielkopolski.

Co można zobaczyć i doświadczyć

Forum Synagoga działa jako przestrzeń wystawiennicza i kulturalna. We wnętrzu odbywają się wystawy poświęcone historii społeczności żydowskiej w regionie, koncerty, spektakle teatralne, projekcje filmowe i konferencje.

Samo zwiedzanie budynku to już wartość – można zobaczyć zachowaną architekturę z emporami i mauretańskimi detalami. Atmosfera miejsca pozwala wyobrazić sobie, jak wyglądało życie religijne ostrowskich Żydów przed wojną.

Nie każdy wie, że w latach 90. i na początku XXI wieku synagoga była sporadycznie otwierana na festiwale teatralne i filmowe. Odbywały się tu także seminaria „Przeszłość dla Przyszłości” o przenikaniu się kultur niemieckiej, żydowskiej, polskiej i rosyjskiej.

W 2007 roku, z okazji 150-lecia synagogi, gościem specjalnym była Betina Lande-Tergeist – praprawnuczka budowniczego Moritza Lande.

Dla kogo to miejsce

Synagoga w Ostrowie przyciąga przede wszystkim osoby zainteresowane historią, architekturą sakralną i dziedzictwem kulturowym. To dobre miejsce dla tych, którzy chcą zrozumieć wielokulturową przeszłość Wielkopolski.

Rodziny z dziećmi również mogą tu zajrzeć, zwłaszcza jeśli młodsi są ciekawi historii. Budynek nie jest przytłaczająco duży, a zwiedzanie nie zajmuje bardzo długo – można je połączyć z innymi atrakcjami Ostrowa.

Miłośnicy architektury docenią rzadki w Polsce styl mauretański i jakość wykonanej renowacji. Osoby zwiedzające szlaki pamięci żydowskiej w Polsce znajdą tu ważny punkt na mapie.

Informacje praktyczne – godziny, dojazd, czas zwiedzania

Forum Synagoga znajduje się przy ulicy Raszkowskiej 21, niedaleko centrum Ostrowa Wielkopolskiego. Dojazd samochodem nie sprawia problemów – w okolicy można zaparkować. Z dworca kolejowego i autobusowego to około 15 minut spacerem przez centrum miasta.

Godziny otwarcia:

• Poniedziałek – nieczynne
• Wtorek–piątek: 11:00–19:00
• Sobota–niedziela: 10:00–14:00

Warto sprawdzić aktualny program wydarzeń na stronie synagoga.ockostrow.pl lub zadzwonić pod numer 62 720 38 80 – czasem odbywają się tu koncerty czy wystawy czasowe, które mogą wzbogacić wizytę.

Na samo zwiedzanie budynku wystarczy około 30-45 minut. Jeśli akurat trwa ciekawa wystawa lub chce się spokojnie posłuchać opowieści o historii miejsca, warto zarezerwować godzinę.

Ostrów Wielkopolski leży przy trasie z Poznania do Wrocławia, więc synagogę można włączyć do szerszej trasy po regionie. W okolicy znajdują się też inne zabytki – konkatedra św. Stanisława, dawny teatr miejski czy zabytkowa zabudowa centrum.

Społeczność żydowska w Ostrowie została założona w 1724 roku. W połowie XIX wieku Żydzi stanowili 30% mieszkańców miasta – to oni w dużej mierze kształtowali jego gospodarkę i kulturę.