Katedra św. Mikołaja w Kaliszu to najstarsza świątynia w mieście, której historia sięga połowy XIII wieku. Gotycka bryła z potężną wieżą kryje w sobie bogate barokowe wnętrze i kilka tajemnic – w tym zagadkę zaginionego obrazu Rubensa. Od 1992 roku pełni funkcję katedry diecezji kaliskiej, ale dla mieszkańców była ważna od zawsze.
Budowę rozpoczęto przed 1257 rokiem z inicjatywy księcia kaliskiego Bolesława Pobożnego i jego żony Jolenty. To była jedna z pierwszych murowanych budowli w lokacyjnym Kaliszu, usytuowana zgodnie ze średniowiecznym zwyczajem na skraju miasta, przy fortyfikacjach. Taka lokalizacja miała wzmacniać obronność – kościół stanowił dodatkowy bastion.
- najstarsza świątynia w Kaliszu
- zaskakujące barokowe wnętrze
- zagadka zaginionego obrazu Rubensa
- unikalne stiukowe sklepienia
- patriotyczna kaplica Matki Boskiej Pocieszenia
Architektura która przetrwała wieki
Najstarszą częścią świątyni jest dwuprzęsłowe prezbiterium z lat 1275-1300, które ukończył czeski warsztat budowlany. Pierwotnie było niższe i bez sklepienia, z czasem je podwyższono i nakryto sklepieniem krzyżowo-żebrowym. W XVI wieku zamieniono je na gwiaździste, które można podziwiać do dziś.
W połowie XIV wieku, prawdopodobnie za sprawą Kazimierza Wielkiego, dobudowano od zachodu gotycką wieżę z charakterystycznym portalem. Potem powstał trójnawowy korpus w formie gotyckiej hali z czterema przęsłami. W XIX wieku wieżę nadbudowano, co zmieniło nieco proporcje całej budowli.
Kilkakrotne przebudowy i pożary zatarły pierwotną wczesnogotycką bryłę. W 1706 roku kościół stracił pierwotną wieżę podczas pożaru. Największe zagrożenie przyszło jednak w 1806 roku, kiedy pruskie władze postanowiły rozebrać świątynię i urządzić w tym miejscu skwerek. Na szczęście sprzeciw mieszkańców Kalisza udaremnił ten plan, a klęska Prus pod Jeną zakończyła sprawę definitywnie.
Wnętrze pełne kontrastów
Gotycka bryła kryje zaskakująco bogate, barokowe wnętrze. Największą ozdobą jest monumentalny ołtarz główny z 1662 roku, który zbudowano specjalnie dla obrazu „Zdjęcie z krzyża” autorstwa Petera Paula Rubensa. Obraz sprowadzono do Kalisza w 1621 roku – był jedynym dziełem tego malarza w Polsce.
W nocy z 13 na 14 grudnia 1973 roku obraz zaginął. Według oficjalnej wersji spłonął podczas pożaru ołtarza. Inne źródła sugerują, że pożar mógł zostać wzniecony celowo, żeby zatrzeć ślady kradzieży. Do dziś sprawa nie została wyjaśniona, a obraz uznawany jest za jedno z trzech najcenniejszych zaginionych dzieł sztuki w Polsce. W miejscu oryginału wisi współczesna kopia.
Obraz Rubensa zakupił w Antwerpii w 1620 roku poseł królewski Piotr Żeromski. Przez ponad 350 lat wisiał w kaliskiej katedrze, przyciągając miłośników sztuki z całego kraju.
Oprócz ołtarza głównego warto zwrócić uwagę na renesansowe sklepienia z dekoracją stiukową w typie kalisko-lubelskim z 1612 roku. To charakterystyczna forma zdobnicza, która występuje tylko w kilku kościołach w Polsce. Barokowe ołtarze boczne i ambona również robią wrażenie.
Szczególne miejsce to kaplica Matki Boskiej Pocieszenia (zwana kaplicą Polską) z patriotyczną polichromią Włodzimierza Tetmajera z 1919 roku. Witraże z początku XX wieku dodają wnętrzu koloru, zwłaszcza gdy pada przez nie słońce.
Historia zapisana w murach
W 1358 roku Kazimierz Wielki oddał kościół pod opiekę kanoników laterańskich, którzy zarządzali nim aż do 1810 roku – przez ponad 450 lat. W 1441 roku świątynia została podniesiona do godności kolegiaty zakonnej. Dopiero dekret z 1810 roku rozwiązał konwent i przekazał kościół pod zarząd duchowieństwa diecezjalnego.
To miejsce związane jest z wieloma postaciami polskiej historii i kultury. Ochrzczono tu Adama Asnyka i generała Mieczysława Smorawińskiego. W 1849 roku ślub wzięła Maria Wasiłowska z Jarosławem Konopnickim – znamy ją jako Marię Konopnicką. W podziemiach pochowano wojewodę pomorskiego i historyka Stanisława Kobierzyckiego, a także rodzinę Molskich, właścicieli okolicznych dóbr.
25 marca 1992 roku Jan Paweł II podniósł kościół do rangi katedry nowo utworzonej diecezji kaliskiej. Pierwszy biskup kaliski Andrzej Wołłowicz odbył ingres do świątyni znacznie wcześniej – 4 lipca 1819 roku, gdy Kalisz był jeszcze częścią diecezji gnieźnieńskiej.
Dzwony z historią
Na wieży wiszą trzy stalowe dzwony odlane w Bochum w 1910 lub 1912 roku. Mają zatarte inskrypcje, ale wciąż służą parafii. Do czasu II wojny światowej rozbrzmiewał tu niemal 4-tonowy dzwon św. Mikołaja odlany w ludwisarni Czerniewiczas pod Warszawą. Służył niespełna trzy dekady – podczas działań wojennych został zdemontowany i wywieziony.
Dzwon odnalazł się później na wrocławskim złomowisku, bezpowrotnie uszkodzony. Wrócił do Kalisza i teraz stoi między kościołem a plebanią jako niemą pamiątkę wojennych strat.
Organy katedralne złożył Jan Drozdowicz z Poznania z części różnego pochodzenia. Mają 22 głosy i elektro-pneumatyczną trakturę.
Dla kogo to miejsce
Katedra jest dostępna dla każdego – miłośników architektury zainteresuje połączenie gotyckiej bryły z barokowym wnętrzem, fani historii znajdą tu ślady kilku epok, a osoby zwiedzające Kalisz po prostu nie powinny ominąć najważniejszej świątyni w mieście. Zwiedzenie zajmuje około 15-20 minut, choć warto poświęcić więcej czasu na spokojne obejrzenie detali.
Kościół leży na Szlaku Piastowskim – najstarszym szlaku turystycznym w Polsce – więc często trafiają tu grupy zorganizowane. W tygodniu bywa spokojniej niż w weekendy.
Informacje praktyczne
Adres: ul. Kanonicka 5, 62-800 Kalisz
Godziny otwarcia: Katedra jest czynna codziennie. Najlepiej zwiedzać poza godzinami mszy świętych.
Msze święte w niedziele i święta: 7:00, 8:30, 10:00, 11:15 (z udziałem dzieci), 12:30 (z udziałem młodzieży), 16:30 (z wyjątkiem czerwca–września), 18:30, 20:30
Msze w dni powszednie: odprawiane codziennie – aktualne godziny najlepiej sprawdzić na stronie parafii
Wstęp: bezpłatny
Kancelaria parafialna: poniedziałek–piątek 10:00-12:00 i 16:00-18:00, sobota 10:00-12:00
Jak dojechać: Katedra znajduje się w centrum Kalisza, niedaleko Starego Rynku. Parking przy ul. Kanonickiej – w dni robocze obowiązuje Strefa Płatnego Parkowania, w weekendy parkowanie bezpłatne. Można też zaparkować na ulicach: Parczewskiego, Szklarskiej, Grodzieckiej czy Złotej. W niedziele dostępne są również parkingi w okolicy Starego Rynku, około 5-10 minut pieszo od katedry.
Ile czasu przeznaczyć: 15-20 minut na podstawowe zwiedzanie, do 30-40 minut jeśli chce się dokładnie obejrzeć detale architektoniczne i wyposażenie
Kontakt: Parafia Katedralna pw. św. Mikołaja Biskupa w Kaliszu, tel. dostępny w kancelarii parafialnej