Park-Arboretum w Gołuchowie to prawie 160 hektarów zieleni rozłożonych wzdłuż doliny rzeki Ciemnej, niespełna 15 kilometrów od Kalisza. Miejsce wyjątkowe nie tylko ze względu na rozmach – to jeden z największych XIX-wiecznych parków krajobrazowych w Polsce – ale przede wszystkim przez bogactwo gatunków drzew i krzewów zgromadzonych na jednym terenie.
Spacer tutaj to coś więcej niż zwykłe przejście alejkami. To możliwość obcowania z żywą kolekcją dendrologiczną, gdzie rośnie około 80 tysięcy drzew reprezentujących 600 gatunków i odmian z Europy, Azji i Ameryki Północnej.
- ponad 80 tysięcy drzew
- unikalne gatunki z trzech kontynentów
- piękne stawy z ptactwem
- XIX-wieczne winnice i ruiny
- malownicze alejki lipowe i grabowe
Historia parku – dzieło trzech osób
Wszystko zaczęło się w połowie XIX wieku, gdy majątek gołuchowski objął hrabia Jan Działyński. Zastał zaledwie 10 hektarów zaniedbanego ogrodu przy zamku. To jego żona, Izabella z książąt Czartoryskich, miała wizję stworzenia parku wzorowanego na najlepszych europejskich założeniach ogrodowych. Sprowadzała sadzonki od renomowanych francuskich ogrodników, a całością prac kierował zatrudniony przez nich Adam Kubaszewski – ogrodnik, który potrafił przekuć arystokratyczne marzenia w rzeczywistość.
Prace trwały niemal pół wieku. W 1876 roku park zaczął nabierać ostatecznego kształtu, a w 1894 powiększono go o kolejne fragmenty lasu ze starodrzewem. Efekt był na tyle imponujący, że w 1880 roku projekt parku wyróżniono dyplomem honorowym na wystawie w Bydgoszczy.
Park w Gołuchowie nazywany jest „żywym muzeum drzew” – 262 egzemplarze mają wymiary pomnikowe, a niektóre dęby osiągają obwód do 500 cm. Jeden z najokazalszych nosi imię „Jan” na cześć hrabiego Działyńskiego.
Co zobaczysz w parku – od stawów po starodrzew
Kompozycja parku opiera się na naturalnym biegu rzeczki Ciemnej, której prawie trzykilometrowy odcinek przepływa przez teren. To właśnie ta dolina z urozmaiconą rzeźbą terenu – miejscami ze stromymi stokami – nadaje całości charakteru. Nie ma tu sztywnych, geometrycznych układów barokowych ogrodów. Zamiast tego naturalny krajobraz wzbogacony kolekcjami dendrologicznymi.
Park dzieli się na dwie główne części. Północna ma charakter bardziej leśny, południowa to właściwe arboretum z bogatszą kolekcją gatunków ozdobnych. Obie oddzielają dwa stawy widokowe, na większym z nich są wyspy będące siedliskiem ptactwa wodnego – można tu spotkać łabędzie nieme i kaczki.
Warto zwrócić uwagę na aleje – lipową i lipowo-grabową założone jeszcze przez Jana Działyńskiego w połowie XIX wieku. Zachowały się też XIX-wieczne oszklone winnice i ruiny ananasarni, które przypominają o dawnej świetności majątku. Przy zamku rośnie stara lipa, a nieopodal grupa wiekowych dębów szypułkowych.
Żywa kolekcja – drzewa z trzech kontynentów
To tutaj można zobaczyć gatunki, których nie spotka się na co dzień w polskich lasach. Daglezje zielone, sosny rumelijskie, cypryśniki błotne, cypryśniki nutkajskie czy strączyny żółte. Obok nich rodzime gatunki – dęby szypułkowe i błotne, lipy drobnolistne, graby pospolite. Niektóre okazy należą do najstarszych i najpiękniejszych w kraju.
W parku wyselekcjonowano nawet kilka odmian miejscowych, które noszą nazwę od Gołuchowa – modrzew europejski 'Gołuchów’, dąb szypułkowy 'Fastigiata Gołuchów’ czy świerk biały 'Gołuchów’. To efekt wieloletnich obserwacji i pracy dendrologów.
Nie tylko drzewa zasługują na uwagę. Wiosną park eksploduje kolorami – kwitną fiołki wonne, kokorycze puste, zawilce gajowe, magnolia pośrednia. Na wilgotnych siedliskach rosną rzadkie gatunki objęte ochroną: obrazki plamiste, orlik pospolity, pierwiosnek lekarski, kopytnik pospolity.
Fauna parku – od bobrów po dzięcioły
Duża powierzchnia i obecność sędziwych drzew sprawiają, że park tętni życiem. Stwierdzono tu występowanie 70 gatunków ptaków – wiosną można usłyszeć charakterystyczny śpiew dudka, wcześnie rano aktywny jest dzięcioł szary i gołąb siniak. Zimą na stawach zimują krzyżówki i łabędzie nieme, a podczas wiosennych przelotów nad parkiem przelatują stada gęsi białoczelnych.
Wśród 26 gatunków ssaków żyje tu bóbr europejski. Zanotowano też 7 gatunków płazów i 3 gatunki gadów. Dla miłośników obserwacji przyrody przygotowano osiem ścieżek dydaktycznych prowadzących przez różne siedliska.
W parku rośnie około 300 gatunków grzybów, 27 gatunków mszaków i 131 taksonów porostów. Obecność wielu starych drzew to raj dla organizmów związanych z martwym drewnem.
Pokazowa Zagroda Zwierząt – żubry i koniki polskie
Od 1977 roku na obszarze 22 hektarów funkcjonuje zagroda prezentująca dzikie zwierzęta. To świetny punkt programu zwłaszcza dla rodzin z dziećmi, choć dorośli też chętnie zatrzymują się przy wybiegach. Można tu zobaczyć żubry, koniki polskie, daniele i dziki.
Zagroda powstała w związku ze wzrostem populacji żubra w Polsce i stanowi część programu ochrony tego gatunku. Zwierzęta mają tu sporo miejsca, a wybiegi są tak zaprojektowane, żeby obserwacja była możliwa bez stresowania zwierząt.
Dla kogo to miejsce i ile czasu przeznaczyć
Park sprawdzi się praktycznie dla każdego. Rodziny z dziećmi docenią zagrodę zwierząt i przestrzeń do swobodnego biegania. Miłośnicy dendologii mogą spędzić tu pół dnia, identyfikując kolejne gatunki. Fotografowie znajdą niezliczone kadry o każdej porze roku – wczesną wiosną z kwitnącymi przebiśniegami, latem w pełni zieleni, jesienią w kolorach złota i czerwieni, zimą w śnieżnej szacie.
Na spokojny spacer warto zarezerwować minimum 2-3 godziny. Okrężna trasa przez park to około 7 kilometrów. Jeśli planuje się też wizytę w muzeum leśnictwa i dłuższy postój przy zagrodzie zwierząt, lepiej przeznaczyć pół dnia.
Teren jest rozległy i miejscami pagórkowaty, więc wygodne obuwie to podstawa. Wyremontowane drewniane mostki i popularne ścieżki spacerowe są w dobrym stanie, ale część tras prowadzi przez bardziej naturalne fragmenty.
Informacje praktyczne – ceny, godziny, dojazd
Wstęp do parku-arboretum i zagrody zwierząt jest bezpłatny. Teren otwarty codziennie od świtu do zmierzchu przez cały rok. To rzadkość – tak duży obiekt przyrodniczy dostępny bez opłat.
Muzeum Leśnictwa (Oficyna, Powozownia, Dybul, Chałupa-leśniczówka) czynne od wtorku do niedzieli w godzinach 10:00-16:00. Jesienią i zimą zwiedzanie niektórych obiektów wymaga wcześniejszego uzgodnienia. Ceny biletów: Oficyna i Powozownia – 7 zł (ulgowy 4 zł), Dybul – 2 zł (ulgowy 1 zł, bilet uprawnia też do zwiedzania Chałupy-leśniczówki), bilet rodzinny – 15 zł.
Park znajduje się w centrum miejscowości Gołuchów przy drodze krajowej nr 12, około 15 km na północny zachód od Kalisza. Parking zlokalizowany jest przy wejściu do parku i przy muzeum leśnictwa. Dojazd samochodem nie sprawia problemów, miejsce dobrze oznakowane.
Rocznie park odwiedza blisko 200 tysięcy turystów, ale dzięki dużej powierzchni rzadko czuje się tu tłok. Wyjątkiem mogą być weekendowe dni w szczycie sezonu, kiedy przy zamku i zagrodzie zwierząt robi się nieco bardziej ruchliwie.
Obok parku znajduje się zamek w Gołuchowie z muzeum – oddział Muzeum Narodowego w Poznaniu. Warto połączyć wizytę w obu miejscach, choć same wędrówki po parku wystarczą na kilka godzin.
Park-Arboretum w Gołuchowie to miejsce, które warto odwiedzić więcej niż raz. Każda pora roku pokazuje je z innej strony – wiosenne kwitnienie, letnia zieleń, jesienne barwy i zimowa cisza mają swój urok. A bezpłatny wstęp sprawia, że można wracać tu bez zastanowienia.