Kościół Najświętszej Marii Panny, znany w Ostrowie Wielkopolskim po prostu jako „Mały Kościółek”, od razu zwraca uwagę tym, że jest bardziej kameralny niż monumentalny, a mimo to to właśnie on okazuje się najstarszym w całości zachowanym budynkiem w mieście. Wciśnięty między zabudowę śródmieścia przy ulicy Królowej Jadwigi, tworzy osobny, niemal intymny świat, w którym splatają się tradycje ewangelickie i katolickie, historia lokalnej wspólnoty i klimat niewielkiego, drewniano-murowanego kościoła o barokowym wnętrzu. To miejsce, które nie przytłacza rozmiarem, ale stopniowo odsłania kolejne warstwy – od konstrukcji szachulcowej na zewnątrz, przez barokowe wyposażenie, po współczesne życie parafii NMP Królowej Polski.
Wrażenie podczas pierwszej wizyty jest takie, jakby „Mały Kościółek” stał tu zawsze – między codziennymi sprawami mieszkańców i tramwajem historii, który przewiózł go od zboru ewangelickiego, przez funkcję świątyni garnizonowej, aż po dzisiejszą, parafialną świątynię katolicką z okazjonalnymi nabożeństwami ewangelickimi. Nie jest to atrakcja, którą „odhacza się” w pośpiechu; raczej miejsce, w którym można spędzić dłuższą chwilę, wpatrując się w empory, ołtarz z figurą Matki Bożej i drewniany strop z kasetonami, próbując odczytać ślady kilku wieków zmian.
Położenie i charakter „Małego Kościółka”
Kościół Najświętszej Marii Panny – „Mały Kościółek” znajduje się w ścisłym centrum Ostrowa Wielkopolskiego, w dzielnicy Śródmieście, przy ulicy Królowej Jadwigi, kilka minut spacerem od rynku. To bardzo miejska lokalizacja: z jednej strony ruch uliczny i zabudowa mieszkalno-usługowa, z drugiej – niewielki kościelny teren, który tworzy coś w rodzaju zatoki spokoju między kamienicami. Wrażenie jest takie, że kościół wyrasta bezpośrednio z tkanki miasta, zamiast być od niej odgrodzony rozległym placem czy parkiem.
„Mały Kościółek” jest oficjalnie kościołem rzymskokatolickim pod wezwaniem Najświętszej Maryi Panny Królowej Polski, ale jego tożsamość wciąż mocno naznaczona jest ewangelickim rodowodem. To jeden z tych obiektów, gdzie singlem w nazwie jest Maryja, ale w tle słychać chór – ślady modlitw ewangelickich, historie pastorów, dawną pastorówkę czy Dom Ewangelicki stojący niegdyś w najbliższym sąsiedztwie. Ten splot wyznaniowy czuć wyraźnie zwłaszcza wtedy, gdy w świątyni odbywają się nabożeństwa ewangelicko-augsburskie, które wróciły tu w latach 90.
Rys historyczny – od zboru ewangelickiego do świątyni parafialnej
Początki w XVIII wieku
Historia „Małego Kościółka” zaczyna się w drugiej połowie XVIII wieku, gdy Ostrów zaczął przyciągać coraz liczniejszą społeczność ewangelicką. Właściciele miasta, najpierw Franciszek Bieliński, a później książę Michał Hieronim Radziwiłł, aktywnie wspierali osadnictwo protestanckie – pod koniec wieku ewangelicy stanowili nawet około połowy mieszkańców, a miasto bywało określane mianem „niemieckiego”. W 1776 roku Michał Hieronim Radziwiłł wyraził zgodę na budowę kościoła dla gminy ewangelickiej, przekazując pod tę inwestycję grunt oraz budulec.
Kamień węgielny pod budowę świątyni położono 12 sierpnia 1777 roku, a prace przebiegały zaskakująco sprawnie – już 13 czerwca 1778 roku cieśla Samuel Stark osadził szczyt drewnianej wieży, domykając zasadniczą konstrukcję. Zaledwie kilka miesięcy później, 2 października 1778 roku, poświęcono nowy zbór ewangelicki, który otrzymał wezwanie Świętej Trójcy. Pierwszym pastorem został Erasmus Benjamin Hellwig z Leszna, co dodatkowo podkreślało rangę nowej wspólnoty w Ostrowie.
Rozbudowy, remonty i zmiany XIX wieku
W XIX wieku „Mały Kościółek” przeszedł kilka istotnych przekształceń, które zaważyły na jego obecnej bryle. Już w 1816 roku, dzięki wsparciu Antoniego Radziwiłła, przeprowadzono pierwszy poważniejszy remont świątyni, co pozwoliło utrzymać w dobrej kondycji oryginalną drewniano-szachulcową konstrukcję. W 1855 roku wzniesiono murowaną wieżę, zastępując wcześniejszą, mniej trwałą konstrukcję; prace nad solidną, neoromańską wieżą trwały do 1857 roku.
Na początku XX wieku rozważano nawet rozbiórkę starego kościoła i budowę nowej, murowanej świątyni, co wpisywało się w ówczesną modę na większe i bardziej reprezentacyjne budowle sakralne. Ostatecznie skończyło się na kompromisie – zamiast burzenia, dobudowano nową zakrystię, zachowując historyczną bryłę kościoła i jego szachulcowy charakter. Dzięki temu obiekt przetrwał w formie, którą można dziś oglądać, stając się unikatowym, drewniano-murowanym świadkiem swoich czasów.
Wojna, zmiana wyznania i powojenna historia
Do 1945 roku kościół należał do gminy ewangelickiej i stanowił jej główną świątynię w mieście. W okresie II wojny światowej dokonano wewnątrz kościoła licznych przeróbek, które dotyczyły zarówno wystroju, jak i funkcjonowania przestrzeni liturgicznej. Po wojnie sytuacja zmieniła się radykalnie: z powodu wyjazdu i wysiedleń ludności ewangelickiej świątynia, jako „mienie porzucone”, została 26 lipca 1945 roku przekazana parafii katolickiej pw. św. Stanisława Biskupa i Męczennika.
W tym samym 1945 roku kościół otrzymał nowe wezwanie – Najświętszej Marii Panny – i przez kilkanaście lat pełnił funkcję kościoła garnizonowego. W latach 50. i 60. XX wieku przeprowadzono modernizację wnętrza, m.in. dostosowując ołtarz i układ prezbiterium do zaleceń liturgii posoborowej, która kładła nacisk na większą czytelność przestrzeni i aktywniejszy udział wiernych. Z czasem utworzono odrębną parafię, a kościół pod wezwaniem NMP Królowej Polski stał się jednym z ważniejszych ośrodków życia religijnego w tej części miasta.
Momentem symbolicznym był powrót nabożeństw ewangelickich w latach 90. XX wieku, co sprawiło, że w murach „Małego Kościółka” znów zaczęły wybrzmiewać luterańskie pieśni. Świątynia, pozostając formalnie katolicka, stała się przestrzenią swoistego dialogu historii i wyznań, zamiast jedynie „przejętym” budynkiem. Ta warstwa opowieści towarzyszy każdej wizycie – od pierwszego spojrzenia na bryłę, po chwilę ciszy przed ołtarzem.
Architektura zewnętrzna – szachulcowa nawa i neoromańska wieża
Jednonawowa bryła i orientacja
„Mały Kościółek” jest kościołem orientowanym, jednonawowym, z prostokątną nawą i niewyodrębnionym prezbiterium zamkniętym prosto. Od zachodu dominuje sylwetka wieży, która z jednej strony scala kompozycję bryły, z drugiej – pełni rolę wyznacznika, widocznego z różnych punktów okolicznych ulic. Dach kościoła jest dwuspadowy, pokryty dachówką, co nadaje budowli spokojne, „miasteczkowe” proporcje, zamiast monumentalności gotyckich katedr.
Z zewnątrz nawa wyróżnia się konstrukcją szachulcową: drewniany szkielet wypełniające mury i bielone pola tworzą charakterystyczny, rytmiczny rysunek na elewacjach. Ten typ budownictwa, typowy dla XVIII wieku i związany m.in. z tradycją protestancką, w Ostrowie jest rzadkością, co dodatkowo podnosi wartość obiektu. W kontakcie bezpośrednim szachulec sprawia wrażenie lekkości, jakby ściany można było niemal „przeczytać” niczym kartę historii miasta.
Wieża neoromańska z barokowym hełmem
Najbardziej wyrazistym elementem zewnętrznym jest murowana, neoromańska wieża, dobudowana w XIX wieku w miejsce wcześniejszej konstrukcji drewnianej. Jej proste, masywne formy, z dodatkami charakterystycznych arkadkowych motywów, kontrastują z lżejszą szachulcową nawą, ale jednocześnie tworzą spójną całość, typową dla kościołów z rozbudowanymi fazami historycznymi. Wejście do świątyni umieszczone jest z boku wieży, co podkreśla jej funkcję jako osobnego, wertykalnego akcentu.
W 1973 roku zmieniono hełm wieży z gotyckiego na barokowy, co całkowicie odmieniło jej sylwetkę. Zamiast strzelistego, ostro zakończonego zwieńczenia pojawił się bardziej plastyczny, zaokrąglony hełm o barokowych proporcjach, który lepiej koresponduje z wystrojem wnętrza. Patrząc na wieżę z pewnego oddalenia, można odnieść wrażenie, że to właśnie hełm porządkuje całą kompozycję i dodaje jej miękkości.
Wnętrze – barokowy klimat i empory ewangelickie
Nawa, empory i strop
Po wejściu do środka zaskakuje skala przestrzeni: jednonawowe wnętrze jest stosunkowo niewielkie, ale dobrze doświetlone i uporządkowane. Po obu stronach nawy znajdują się typowe dla kościołów ewangelickich z epoki podwójne empory – galerie wsparte na drewnianych filarach, które optycznie podwyższają przestrzeń i tworzą wrażenie „piętrowości” wnętrza. Stojąc bliżej środka, ma się poczucie otoczenia przez balkony, jak na sali koncertowej lub w teatrze kameralnym, co nadaje liturgii i zwiedzaniu specyficzny, bliski charakter.
Empory zdobi barokowa ornamentyka z motywami Mariogramu i Chrystogramu, ażurowa dekoracja snycerska i delikatne detale, które warto oglądać z różnych perspektyw. Chór muzyczny wsparty jest na dwóch rzędach filarów, co dodaje konstrukcji solidności i dzieli przestrzeń w sposób typowy dla XVIII-wiecznych kościołów ewangelickich. Całość przykrywa drewniany strop z fasetą i kasetonami, które łagodnie łamią światło i wprowadzają rytm na niewielkiej powierzchni sufitu.
Ołtarz główny i rzeźba Matki Bożej
Sercem wnętrza jest ołtarz główny z 1778 roku, wykonany z drewna w stylu barokowym. Oryginalnie znajdowało się w nim przedstawienie Chrystusa w Ogrójcu, typowe dla ewangelickich programów ikonograficznych XVIII wieku. Po 1945 roku obraz ten zastąpiono drewnianą rzeźbą Matki Boskiej, co było naturalną konsekwencją nadania kościołowi wezwania Najświętszej Marii Panny i zmiany przynależności wyznaniowej.
Ta wymiana treści przy zachowaniu barokowej formy ołtarza jest widocznym śladem „przepisywania” wnętrza z jednego kodu religijnego na drugi. Ołtarz, z kolumnami, bogatym zwieńczeniem i miękką linią rzeźbiarską, dobrze wpisuje się w skromne rozmiary prezbiterium, nie przytłaczając go, ale wyraźnie wyznaczając oś kompozycyjną. Stojąc w ławce bliżej środka nawy, ma się wrażenie bardzo bliskiego kontaktu z ołtarzem – to nie monumentalna, oddalona mensa, lecz element będący dosłownie „na wyciągnięcie wzroku”.
Inne elementy wyposażenia – chrzcielnica i detale
Na wyposażeniu kościoła znajduje się barokowa chrzcielnica w formie anioła trzymającego czarę, należąca do najbardziej subtelnych akcentów wnętrza. To przykład rzeźby, która łączy w sobie funkcję liturgiczną i dekoracyjną, jednocześnie wprowadzając do wnętrza element „żywej” figury, stojącej jakby tuż obok wiernych. W połączeniu z dekoracją empor i detalami snycerskimi tworzy to zwartą całość stylistyczną o wyraźnie późnobarokowym charakterze.
Wnętrze pozbawione jest nadmiaru polichromii, przez co nacisk pada na drewno, światło i rytm konstrukcji. To daje wrażenie harmonii – nie ma tu przytłoczenia bogactwem, ale też nie dominuje surowość typowa dla niektórych zborów ewangelickich. Modernizacje z lat 50. i 60. XX wieku, w tym zmiany ołtarza związane z reformą liturgiczną, zostały wkomponowane tak, by nie naruszyć ogólnego barokowego charakteru.
Znaczenie w historii miasta i regionu
Najstarszy budynek Ostrowa
„Mały Kościółek” uchodzi za najstarszy zachowany w całości budynek w Ostrowie Wielkopolskim, co nadaje mu rangę szczególnego „archiwum” miasta. Gdy wokół zmieniały się style w architekturze, pojawiały się nowe świątynie i gmachy publiczne, ten niewielki kościół pozostał niemal w tym samym miejscu i o zbliżonej skali. Wpis do rejestru zabytków (nr rej. 581/A z 2 maja 1969 roku) utrwalił jego status jako obiektu podlegającego szczególnej ochronie konserwatorskiej.
Znaczenie świątyni wykracza jednak poza samą chronologię. To również materialne świadectwo okresu, gdy ewangelicy stanowili znaczącą część mieszkańców miasta i współtworzyli jego gospodarkę, kulturę i krajobraz. Historia kościoła przypomina, że Ostrów nie był jednolity ani wyznaniowo, ani językowo, a lokalna tożsamość powstawała na styku różnych tradycji.
Świadectwo współistnienia wyznań
Dzisiejszy charakter „Małego Kościółka” – katolicki kościół parafialny z ewangelicką przeszłością i ponownie obecnymi nabożeństwami luterańskimi – czyni z niego wyjątkowy przykład miejsca dialogu. Zamiast „wymazać” poprzednią funkcję, wnętrze i bryła przechowują jej ślady, czytelne dla uważnego obserwatora w konstrukcji empor, układzie przestrzeni czy detalu ikonograficznym. To świątynia, w której historia nie została całkowicie „przepisana”, ale raczej dopisana kolejnymi warstwami.
Dla miasta oznacza to więcej niż tylko ciekawostkę architektoniczną – „Mały Kościółek” staje się symbolicznym pomostem między różnymi rozdziałami lokalnych dziejów. W zestawieniu z konkatedrą św. Stanisława czy innymi, późniejszymi świątyniami Ostrowa, tworzy pełniejsze, wielogłosowe opowiadanie o religijnej i społecznej historii regionu.
Informacje dla odwiedzających
Kościół Najświętszej Marii Panny – „Mały Kościółek” znajduje się przy ulicy Królowej Jadwigi 7 w Ostrowie Wielkopolskim, w zasięgu krótkiego spaceru z ostrowskiego rynku; adres ten jest też siedzibą parafii NMP Królowej Polski. Do świątyni najłatwiej dotrzeć pieszo z centrum lub komunikacją miejską – przystanki autobusowe zlokalizowane są w bezpośrednim sąsiedztwie śródmieścia, a planując przyjazd samochodem, warto brać pod uwagę ograniczoną liczbę miejsc postojowych w strefie śródmiejskiej. W kościele odprawiane są regularne msze święte w dni powszednie i niedziele; aktualne godziny nabożeństw publikowane są w serwisach informujących o mszach (np. Msze.info) oraz na stronie parafii, dlatego przed wizytą dobrze jest sprawdzić bieżący harmonogram, zwłaszcza jeśli celem jest zarówno zwiedzanie, jak i udział w liturgii. Zwiedzanie samego kościoła odbywa się zasadniczo bezpłatnie, według zwyczaju obowiązującego w czynnych świątyniach parafialnych; w praktyce najbardziej komfortowe są krótkie wizyty pomiędzy nabożeństwami, z poszanowaniem ciszy i charakteru miejsca. W przypadku grup zorganizowanych lub fotografowania wnętrza warto skontaktować się wcześniej z parafią – dane kontaktowe (telefon, e‑mail) dostępne są na stronie internetowej wspólnoty.
Atmosfera miejsca i wrażenia z wizyty
Najmocniejsze wrażenie w „Małym Kościółku” robi kontrast między ruchliwym śródmieściem a spokojem wewnątrz. Jeszcze chwilę wcześniej w tle słychać było odgłosy ulicy, a po przekroczeniu progu pojawia się cisza, w której wyraźniej niż gdzie indziej słychać skrzypienie drewnianej posadzki i delikatny pogłos kroków pod emporami. To nie jest przestrzeń monumentalna, lecz kameralna, gdzie każda zmiana światła na kasetonowym stropie staje się zauważalna.
Wrażenie „wielości warstw” ciągle towarzyszy zwiedzaniu: z jednej strony wyczuwalna linia ewangelickiej tradycji, utrwalona w układzie wnętrza, z drugiej – wyraźna maryjna tożsamość współczesnej parafii. Łatwo uchwycić moment, w którym spojrzenie przechodzi z empory na ołtarz – jakby przerzucało się stronice książki z rozdziału o zborze Świętej Trójcy do rozdziału o kościele NMP Królowej Polski. Właśnie ten dialog między przeszłością a teraźniejszością czyni wizytę w „Małym Kościółku” bardziej doświadczeniem niż zwykłym zwiedzaniem zabytku.
Dlaczego warto uwzględnić „Mały Kościółek” w planie zwiedzania Ostrowa
Ostrów Wielkopolski ma w swojej ofercie turystycznej kilka ważnych obiektów sakralnych i historycznych, ale „Mały Kościółek” wyróżnia się intymną skalą i nieoczywistą, ewangelicko-katolicką biografią. To idealny przystanek między bardziej oczywistymi punktami programu: spacerem po rynku, wizytą w konkatedrze czy poznawaniem dawnych kamienic i miejskich instytucji. Świątynia pozwala spojrzeć na Ostrów nie tylko przez pryzmat polsko‑katolickiej narracji, lecz także przez historię miejskiej wspólnoty protestanckiej, która współtworzyła to miejsce przez dziesięciolecia.
Ze względu na centralne położenie i brak biletów wstępu wizyta w „Małym Kościółku” nie wymaga długich przygotowań ani rezerwacji czasu. Wystarczy kilkanaście, kilkadziesiąt minut, aby obejść kościół z zewnątrz, zajrzeć do środka między nabożeństwami i poczuć charakter tego niewielkiego, ale bardzo znaczącego fragmentu miejskiej historii. Dla osób zainteresowanych historią architektury sakralnej, dziejami ewangelików w Wielkopolsce czy po prostu kameralnymi, nastrojowymi świątyniami będzie to jeden z ciekawszych punktów na mapie Ostrowa.
Podsumowanie
Kościół Najświętszej Marii Panny – „Mały Kościółek” w Ostrowie Wielkopolskim jest czymś więcej niż tylko kolejną zabytkową świątynią w centrum miasta; to najstarszy w całości zachowany budynek Ostrowa i zarazem świadek ewangelickich korzeni znacznej części dawnej społeczności. Jego szachulcowa, jednonawowa bryła z neoromańską wieżą i barokowym hełmem kryje w sobie wnętrze o późnobarokowym charakterze, z podwójnymi emporami, drewnianym stropem i ołtarzem z rzeźbą Matki Bożej, które opowiadają historię zmieniającej się przynależności wyznaniowej. Współczesna funkcja kościoła – katolickiej świątyni parafialnej, w której okresowo powracają także nabożeństwa ewangelickie – sprawia, że miejsce to staje się symbolicznym pomostem między różnymi rozdziałami lokalnych dziejów, zachowując przy tym kameralny, sprzyjający refleksji klimat w samym sercu Ostrowa.