Nowa synagoga w Ostrowie Wielkopolskim od razu zwraca uwagę – nawet wśród zadbanej zabudowy śródmieścia jej monumentalna bryła i orientalne detale sprawiają, że trudno przejść obok niej obojętnie. Stanowi jeden z najbardziej rozpoznawalnych symboli miasta i przykład tego, jak dawna przestrzeń sakralna może z powodzeniem pełnić współcześnie funkcję żywego ośrodka kultury. Wrażenie robi już świadomość, że jest to jedyna w Polsce zachowana wielkomiejska synagoga w pełnym, mauretańskim kostiumie architektonicznym, niegdyś bardzo popularnym, a dziś niemal całkowicie znikłym z krajobrazu miejskiego. Przy pierwszym kontakcie budynek działa jak wehikuł czasu – przenosi w świat XIX‑wiecznego Ostrowa, w którym społeczność żydowska współtworzyła rytm i charakter miasta.
Historia i znaczenie Nowej Synagogi
Nowa synagoga stanęła przy dzisiejszej ulicy Raszkowskiej 21 w latach 1857–1860, na północnym skraju dawnej dzielnicy żydowskiej. Decyzję o budowie podjęto, ponieważ stara, drewniana bożnica była zbyt mała i pozostawała w złym stanie technicznym, nie przystając do aspiracji dynamicznie rozwijającej się gminy. W tamtym okresie Żydzi stanowili znaczący odsetek mieszkańców Ostrowa (około jednej trzeciej społeczności), a nowa świątynia miała odzwierciedlać zarówno ich liczebność, jak i zamożność. Wybór reprezentacyjnej lokalizacji w śródmieściu nie był przypadkowy – synagoga stała się jednym z najbardziej okazałych budynków miasta, konkurując swoją skalą z najważniejszymi kościołami i gmachami publicznymi.
Projekt powierzono Moritzowi Landé, urodzonemu w Ostrowie budowniczemu, potomkowi pierwszego rabina miasta, który doskonale rozumiał zarówno potrzeby religijne gminy, jak i miejski kontekst. Kamień węgielny wmurowano 7 kwietnia 1857 roku, podczas uroczystości prowadzonej przez rabina Mojżesza Stössela z Kępna, co podkreślało rangę przedsięwzięcia w skali całego regionu. Co istotne, inwestycja nie byłaby możliwa bez wsparcia także spoza gminy żydowskiej – w źródłach podkreśla się szczególne zasługi ziemianina Józefa Aleksandra Nasierowskiego, dziedzica pobliskiego Wysocka. To symboliczny przykład współdziałania różnych środowisk, które wspólnie budowały nowoczesny Ostrów.
Synagoga powstała w tzw. nurcie reformowanym i szybko stała się nie tylko miejscem modlitwy, lecz także centralnym punktem życia społecznego lokalnych Żydów. W jej bezpośrednim sąsiedztwie funkcjonowała szkoła elementarna dla młodych Żydów, wzniesiona jeszcze w 1841 roku, a także mykwa i dom rabina, tworzące niewielki, spójny kompleks religijno‑edukacyjny. Wnętrze bożnicy wypełniał codzienny rytm modlitw i świąt, a sama budowla była świadkiem również dramatycznych momentów – w źródłach wspomina się między innymi tragiczne wydarzenie Jom Kipur w 1872 roku, które na trwałe zapisało się w historii tutejszej społeczności. Z biegiem czasu synagoga stała się jednym z najważniejszych punktów odniesienia dla wielokulturowej tożsamości miasta, aż po katastrofę II wojny światowej.
Architektura w stylu mauretańskim
Już pierwsze spojrzenie na elewację jasno pokazuje, że mamy do czynienia z obiektem niezwykłym – ostrowska synagoga uchodzi za dzieło oryginalne, o wysokiej klasie artystycznej, zrealizowane konsekwentnie w duchu mauretańskim z domieszką neoromanizmu. Bryła budynku jest masywna i prostokątna, o silnie zaznaczonej osiowości, co typowe dla dużych, reformowanych synagog miejskich. Fasada frontowa komponuje się wokół wysokiego, trójdzielnego układu okien o półkolistych zwieńczeniach, którym towarzyszą charakterystyczne lizenowe podziały i bogata, orientalizująca dekoracja. Ozdobne gzymsy, płyciny i detale wprowadzają rytm, dzięki któremu monumentalność budowli nie przytłacza, ale raczej przyciąga wzrok i zachęca, by podejść bliżej.
Mauretański charakter synagogi najlepiej widać w opracowaniu detalu – w łukach okiennych, ornamentalnych motywach na elewacji i dawnym układzie otworów, które nawiązywały do architektury islamu i orientalnej stylistyki, tak chętnie wykorzystywanej w XIX wieku przy budowie synagog. Wysoka bryła, zwieńczona niegdyś bogatszą artykulacją dachu, z daleka musiała tworzyć wyrazisty punkt orientacyjny w panoramie Ostrowa. Wciąż da się odczuć tę skalę, gdy stoi się na chodniku po przeciwnej stronie ulicy i patrzy w górę, próbując ogarnąć całą fasadę w jednym spojrzeniu. Nawet po licznych przekształceniach wiele pierwotnych elementów zachowało się w stanie pozwalającym odczytać oryginalny zamysł projektanta – to szczególnie cenne w kontekście zniszczonego w Polsce dziedzictwa żydowskiego.
Wnętrze, którego układ podporządkowany był wymogom liturgicznym gminy reformowanej, stanowiło jednoprzestrzenną salę modlitw o podwyższonej części centralnej i emporach dla kobiet. Dziś część pierwotnego wystroju nie przetrwała, jednak wyczuwalna pozostaje proporcja i skala – to ta sama przestrzeń, w której przez dziesięciolecia gromadzili się mieszkańcy Ostrowa na modlitwie, a później, po przekształceniach, także na wydarzeniach kulturalnych. Kontrast między surową, niemal ascetyczną przestrzenią po wojennych dewastacjach a odrestaurowaną, zadbaną salą, którą ogląda się obecnie, działa silnie na wyobraźnię. Wchodząc do środka, trudno nie odnieść wrażenia, że architektura stała się tu nośnikiem wielu warstw pamięci – od religijnej, przez traumę XX wieku, po współczesne próby dialogu kultur.
Losy synagogi w XX wieku
Jak większość synagog w Europie, także ostrowska bożnica odczuła na sobie brutalne skutki antysemityzmu i wojny. W okresie międzywojennym wciąż pełniła funkcję świątyni, choć liczebność gminy żydowskiej uległa zmianom, a napięcia polityczne coraz bardziej dawały o sobie znać. W czasie II wojny światowej budynek został zdewastowany i wykorzystywany przez niemieckiego okupanta do celów świeckich, co doprowadziło do zniszczenia znacznej części wyposażenia i wystroju wnętrza. Po 1945 roku, w praktycznie wyludnionym z żydowskich mieszkańców mieście, synagoga przestała pełnić funkcję sakralną i przez lata służyła jako obiekt magazynowy oraz produkcyjny, systematycznie tracąc swój dawny blask.
Dopiero przełom polityczny i odrodzenie zainteresowania dziedzictwem żydowskim przyniosły zmianę podejścia do tego miejsca. W Localnym Programie Rewitalizacji Ostrowa z 2005 roku zaplanowano przekształcenie synagogi w Centrum Trzech Kultur, mające upamiętniać twórczość Wojciecha Bąka, Israela Meira Freimanna i Edzarda Schapera oraz służyć jako przestrzeń dialogu między tradycją polską, żydowską i niemiecką. Kluczowy moment nastąpił 18 stycznia 2010 roku, kiedy podpisano umowę na kompleksową modernizację gmachu; prace powierzono konsorcjum, w którym główną rolę odgrywała wyspecjalizowana toruńska firma konserwatorska Restauro, a finansowanie w około 70% zapewniono ze środków unijnych w ramach Wielkopolskiego Regionalnego Programu Operacyjnego. Odrestaurowana synagoga stała się jednym z najlepiej zadbanych obiektów tego typu w regionie, przywracając miastu nie tylko piękną architekturę, lecz także ważny fragment jego historii.
Forum Synagoga – współczesne centrum kultury
Dzisiaj dawny dom modlitwy funkcjonuje jako Forum Synagoga – dynamiczne centrum kultury, w którym organizowane są wystawy, koncerty, spotkania autorskie, konferencje oraz rozmaite wydarzenia edukacyjne. W głównej sali modlitewnej, zamiast dawnych ławek i bim, rozstawiane są rzędy krzeseł, sceny koncertowe lub ekspozycje, ale duch skupienia wciąż jest wyczuwalny, zwłaszcza podczas kameralnych koncertów czy wykładów. Z przestrzeni korzystają zarówno lokalne instytucje, jak i gościnne zespoły oraz artyści, co sprawia, że miejsce żyje przez cały rok i przyciąga nie tylko miłośników historii czy architektury, lecz także osoby zainteresowane współczesną kulturą.
Ideą Forum Synagoga jest podkreślanie wielokulturowego dziedzictwa Ostrowa, dlatego w programie często pojawiają się projekty związane z pamięcią o dawnych mieszkańcach miasta, kulturze żydowskiej oraz relacjach polsko‑niemiecko‑żydowskich. Wnętrze synagogi stanowi znakomitą scenografię dla tego typu działań – każdy koncert, wystawa czy kiermasz artystyczny zyskuje dodatkowy wymiar dzięki świadomości, w jakim miejscu się odbywa. Szczególnie silne wrażenie robią wydarzenia muzyczne, kiedy dźwięk instrumentów i głosów odbija się od wysokich, historycznych murów, niosąc się po sali, która pamięta zupełnie inny rodzaj modlitwy. To przykład udanej adaptacji zabytku sakralnego: nowa funkcja nie zaciera śladów przeszłości, ale je wyeksponowuje i pozwala przeżyć na nowo.
Zwiedzanie wnętrz i ekspozycji
Wejście do środka pozwala uchwycić skalę budynku, której nie oddają nawet najlepsze fotografie. Wysoka, jednoprzestrzenna sala główna z naturalnym światłem wpadającym przez rzędy okien tworzy atmosferę sprzyjającą zarówno refleksji, jak i uczestnictwu w wydarzeniach. Podczas wizyty uwagę przyciąga sposób, w jaki współczesne elementy – oświetlenie ekspozycyjne, sceniczne nagłośnienie, ruchome ściany wystawiennicze – zostały wkomponowane w zabytkowe mury, nie konkurując z nimi, lecz raczej podkreślając ich charakter. W zależności od aktualnego programu można trafić na wystawę sztuki współczesnej, ekspozycję historyczną poświęconą dziejom miejscowej społeczności żydowskiej, a czasem na projekt łączący oba te wymiary.
Ślad dawnej społeczności żydowskiej
Nowa synagoga to nie tylko piękna architektura, ale przede wszystkim materialny ślad po społeczności, która przez wieki współtworzyła Ostrów Wielkopolski. Już w XVIII wieku Żydzi stanowili tu ważną grupę mieszkańców, rozwijając handel, rzemiosło i życie intelektualne miasta. W XIX stuleciu ich obecność była na tyle silna, że powstanie tak okazałej synagogi wydawało się czymś naturalnym, a statystyki z tego okresu wskazują, iż stanowili około 30% ostrowian. Spacerując dziś w okolicach Raszkowskiej, łatwo zapomnieć, jak gęsta była kiedyś sieć żydowskich instytucji – od szkół i domów modlitwy po sklepy i warsztaty rzemieślnicze.
Współczesne działania edukacyjne prowadzone przez instytucje związane z synagogą pozwalają częściowo odtworzyć tę utraconą rzeczywistość. Wystawy, spotkania i publikacje przybliżają sylwetki dawnych mieszkańców, takich jak wybitny talmudysta Israel Meir Freimann czy pisarze związani z miastem. Dzięki temu budynek przestaje być anonimowym zabytkiem – nabiera „ludzkiego” wymiaru, stając się bramą do opowieści o konkretnych osobach, ich rodzinach i losach. To ważny element współczesnej tożsamości Ostrowa, który coraz wyraźniej akcentuje swoją wielokulturową przeszłość.
Otoczenie synagogi i wrażenia z miejsca
Synagoga stoi w ścisłym śródmieściu, dlatego jej zwiedzanie naturalnie łączy się ze spacerem po historycznym centrum Ostrowa. W bezpośrednim sąsiedztwie przebiegają ulice o mieszanej zabudowie – od przedwojennych kamienic po młodsze domy i pawilony – co tworzy ciekawy kontrast z egzotyzującą, mauretańską bryłą świątyni. Z punktu widzenia obserwatora szczególnie interesujący jest moment, kiedy po przejściu kilkuset metrów stosunkowo zwyczajną, miejską ulicą, nagle wyłania się przed oczami monumentalna fasada o wyrafinowanym detalu. Daje to wrażenie „odkrycia” – jakby budynek wciąż czekał, aż ktoś wyjdzie poza główne turystyczne ścieżki i pozwoli się zaskoczyć.
Wrażenia zmieniają się w zależności od pory dnia – rano, przy miękkim świetle, najlepiej widać rysunek detalu, natomiast późnym popołudniem fasada potrafi zanurzyć się w cieniu, przez co cała bryła sprawia bardziej tajemnicze wrażenie. Warto zwrócić uwagę na perspektywy, jakie otwierają się z różnych narożników ulic – synagoga jest na tyle duża, że z każdej strony wygląda nieco inaczej, ujawniając kolejne podziały i przeskalowania bryły. To jeden z tych budynków, przy których trudno ograniczyć się do jednego zdjęcia – naturalnie pojawia się potrzeba obejścia go dookoła i zatrzymania się na dłużej. Otoczenie sprzyja także refleksji nad tym, jak bardzo miasto zmieniło się od czasu, gdy dzielnica żydowska tętniła tu codziennym życiem.
Informacje dla odwiedzających
Nowa synagoga w Ostrowie Wielkopolskim znajduje się przy ul. Raszkowskiej 21, w zasięgu krótkiego spaceru z głównego rynku i ścisłego centrum. Dojazd własnym samochodem nie nastręcza trudności – w najbliższej okolicy dostępne są miejskie miejsca postojowe, z których można skorzystać, planując krótki postój na zwiedzanie obiektu. Z centrum miasta do synagogi prowadzi kilka linii komunikacji miejskiej; przystanki autobusowe zlokalizowane są w niewielkiej odległości od budynku, co ułatwia dojazd osobom poruszającym się transportem publicznym. Dogodną opcją jest również dojazd rowerem – do śródmieścia prowadzą trasy rowerowe, a w pobliżu można znaleźć miejsca, w których da się bezpiecznie przypiąć jednoślad.
Obecnie obiekt funkcjonuje jako Forum Synagoga, czyli centrum kultury, dlatego wnętrze udostępniane jest przede wszystkim w godzinach pracy tej instytucji. Standardowe godziny otwarcia zakładają, że w poniedziałki budynek jest nieczynny, natomiast od wtorku do piątku działa w trybie popołudniowym (11.00–19.00), z kolei w weekendy – w krótszych godzinach przedpołudniowych (10.00–14.00). Warto jednak każdorazowo sprawdzić aktualne informacje na stronie internetowej Forum Synagoga lub w serwisach miejskich, ponieważ harmonogram może ulegać zmianom, np. z powodu przygotowania wystaw, koncertów czy wydarzeń zamkniętych.
Wejście do budynku podczas wystaw stałych lub czasowych zwykle nie wymaga zakupu klasycznego biletu muzealnego w wysokiej cenie – często stosowane są bilety symboliczne lub wstęp wolny, w szczególności przy wydarzeniach miejskich; dokładne zasady udostępniania przestrzeni i ewentualne opłaty najlepiej zweryfikować bezpośrednio u organizatora danego wydarzenia. W przypadku koncertów, spektakli czy specjalnych wydarzeń kulturalnych obowiązuje osobna sprzedaż biletów, prowadzona zazwyczaj przez Ostrowskie Centrum Kultury lub partnerów Forum Synagoga. Planując wizytę, dobrze jest zarezerwować nieco więcej czasu – na spokojne obejście budynku z zewnątrz, zapoznanie się z tablicami informacyjnymi oraz pobyt we wnętrzu, zwłaszcza jeśli akurat trwa wystawa poświęcona historii społeczności żydowskiej.
Dlaczego warto odwiedzić Nową Synagogę
Nowa synagoga w Ostrowie Wielkopolskim to jedno z tych miejsc, które łączą w sobie kilka poziomów doświadczenia – architektoniczny, historyczny, emocjonalny i współczesny, kulturalny. Z jednej strony jest to unikalny zabytek, jedyna zachowana wielkomiejska synagoga w pełnym stylu mauretańskim w Polsce, a więc obiekt o randze wykraczającej daleko poza lokalny kontekst. Z drugiej – to przestrzeń żywa, pulsująca wydarzeniami, które pokazują, że zabytki nie muszą być skansenami, lecz mogą pełnić funkcję ważnych punktów na mapie współczesnej kultury. Dla osób zainteresowanych historią Żydów w Polsce, architekturą synagog i procesami rewitalizacji miast, wizyta w tym miejscu potrafi być szczególnie inspirująca.
Synagoga zachęca także do szerszego poznawania Ostrowa – spaceru po centrum, odwiedzenia innych zabytków, poszukania śladów dawnej wielokulturowości w miejskiej tkance. To jeden z tych obiektów, który nawet przy krótkim pobycie w mieście potrafi stać się „kotwicą” pamięci – po latach to właśnie obraz monumentalnej, mauretańskiej fasady przy Raszkowskiej najczęściej wraca jako pierwsze skojarzenie z Ostrowem. Wrażenie pogłębia świadomość losów miejsca: od czasu rozkwitu gminy żydowskiej, przez wojnę i powojenną degradację, po obecny etap twórczej rewitalizacji. Wszystko to składa się na doświadczenie, które trudno pomylić z jakimkolwiek innym zabytkiem sakralnym w regionie.
Podsumowanie
Nowa synagoga w Ostrowie Wielkopolskim jest przykładem, jak bardzo pojedynczy budynek potrafi opowiadać historię całego miasta – od wielokulturowego XIX wieku, przez dramatyczne doświadczenia XX stulecia, aż po współczesne próby dialogu i upamiętnienia. Oryginalna, mauretańska architektura Moritza Landé, losy świątyni w czasie wojny i po niej, a wreszcie przekształcenie w Forum Synagoga tworzą spójną opowieść o przemianie i odzyskiwaniu na nowo znaczenia miejsc naznaczonych historią. To zabytek, który nie tylko zachwyca formą, lecz także skłania do refleksji nad tym, jak krucha bywa pamięć o dawnych sąsiadach i jak wiele zależy od współczesnych decyzji dotyczących ochrony dziedzictwa. Odwiedziny w tej synagodze zostawiają wrażenie obcowania z miejscem ważnym – nie tylko dla Ostrowa, lecz również dla całej opowieści o polsko‑żydowskim dziedzictwie w Wielkopolsce.